PPE to jeden ze sposobów powiększenia przyszłej emerytury. Program tworzony jest przez pracodawcę, u którego jesteśmy zatrudnieni. Wpłacane do programu środki, pochodzące od pracodawcy oraz – fakultatywnie – od pracownika są odprowadzane do instytucji finansowej, która zajmuje się ich gromadzeniem i zarządzaniem.
Utworzenie programu polega na zawarciu umowy kształtującej warunki jego funkcjonowania pomiędzy pracodawcą oraz reprezentacją pracowników, oraz umowy pracodawcy z wybraną instytucją finansową, do której będą przekazywane składki. Program musi też zostać zarejestrowany przez Komisję Nadzoru Finansowego.
Każdy pracodawca, niezależnie od formy organizacyjno-prawnej, w jakiej prowadzona jest działalność gospodarcza, może utworzyć program. Jedynym warunkiem jest konieczność zatrudniania przez ten podmiot pracowników. Programy mogą więc powstawać m.in. w spółkach kapitałowych i osobowych, fundacjach, stowarzyszeniach, ale mogą też być tworzone przez osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą.
Ostateczna decyzja o powstaniu w zakładzie pracy pracowniczego programu emerytalnego zawsze należy do pracodawcy, bowiem to na pracodawcy spoczywają obowiązki związane z jego późniejszą realizacją, a przede wszystkim konieczność finansowania składki. Jednakże nic nie stoi na przeszkodzie, aby inicjatywę w tym względzie podejmowali pracownicy, działający choćby przez funkcjonujące u pracodawcy organizacje związkowe.
Program tworzony w zakładzie pracy ma być powszechny, zaś warunki uczestnictwa w nim jednakowe dla wszystkich. Jednocześnie warunki przystąpienia do programu mają być tak określone, aby na etapie tworzenia programu spełniało je co najmniej 50% załogi (w przypadku pracodawców zatrudniających więcej niż 500 pracowników – co najmniej 1/3 załogi). Pracowniczy program emerytalny nie może więc być skierowany jedynie do wybranej grupy pracowników, np. tylko do kadry menadżerskiej.
Jedynym kryterium warunkującym uczestnictwo w programie jest określony staż pracy u pracodawcy. Minimalna wysokość tego stażu ustalana jest podczas tworzenia programu. Zgodnie z przepisami ustawy o pracowniczych programach emerytalnych minimalny okres zatrudnienia u pracodawcy uprawniający pracownika do przystąpienia do programu wynosi 3 miesiące, ale okres ten w umowie zakładowej może zostać wydłużony albo skrócony. Zatem każda osoba spełniająca warunek minimalnego stażu musi zostać przyjęta do programu, jeśli wyrazi wolę przystąpienia do niego (złoży deklarację uczestnictwa).
Pracodawca tworząc pracowniczy program emerytalny przyjmuje na siebie obowiązek finansowania składki podstawowej za pracowników, którzy przystąpią do programu. Ponadto pracownik może do PPE odprowadzać dodatkowe kwoty, pochodzące z jego wynagrodzenia.
Składka podstawowa (finansowana przez pracodawcę) nie może przekraczać 7% wynagrodzenia brutto uczestnika. Natomiast dobrowolna składka dodatkowa nie może przewyższać miesięcznego wynagrodzenia netto pracownika, a ponadto w roku kalendarzowym suma tych składek nie może przekroczyć limitu, którego wysokość jest corocznie ogłaszana przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Limit ten został określony na: 31 207,50 zł w 2023 r. oraz 26 649,00 zł w 2024 r.
Ostateczna decyzja co do wysokości składki podstawowej, jaka będzie odprowadzana w ramach programu należy do pracodawcy i jest warunkowana przede wszystkim jego możliwościami finansowymi. Jednakże często decyzja ta jest poprzedzona negocjacjami ze związkami zawodowymi lub reprezentacją pracowników (w tych zakładach pracy, w których nie działają związki zawodowe) i uwzględnia stanowisko pracowników w tej sprawie. Kolegialnie jest także podejmowana decyzja dotycząca sposobu określenia wysokości składki podstawowej, bowiem program może przewidywać opłacanie przez pracodawcę składki określonej kwotowo (np. 100 zł dla każdego uczestnika), procentowo (np. 5% indywidualnego wynagrodzenia każdego z uczestników) lub też składkę procentową z limitem kwotowym (np. 5% wynagrodzenia każdego z uczestników, ale nie więcej niż 200 zł).
Środki wnoszone do programu nie mogą być gromadzone i zarządzane przez pracodawcę. Pracodawca ma obowiązek przekazania ich do wybranej wspólnie z reprezentacją pracowników instytucji finansowej, z którą zawarta została umowa o zarządzanie. Każdemu z pracowników, który przystąpi do pracowniczego programu emerytalnego instytucja ta otwiera rachunek, na którym ewidencjonuje przekazane za daną osobę składki. Środki te należą więc do pracownika, choć do czasu osiągnięcia okresu emerytalnego nie może on nimi dysponować.
Instytucjami uprawnionymi do przyjmowania i zarządzania środkami wpłacanymi do pracowniczego programu emerytalnego są:
- pracownicze fundusze emerytalne – podmioty działające na zasadach zbliżonych do otwartych funduszy emerytalnych, powołane specjalnie do celów zarządzania składkami z PPE (podmioty te nie mogą przyjmować innych środków),
- otwarte fundusze inwestycyjne bądź specjalistyczne otwarte fundusze inwestycyjne – instytucje finansowe o zróżnicowanym profilu inwestycyjnym: od bezpiecznych, lokujących środki głównie w dłużne papiery wartościowe do agresywnych, charakteryzujących się wyższym poziomem ryzyka, które obok wpłat „z rynku” mogą także gromadzić środki z PPE,
- zakłady ubezpieczeń na życie, które w ramach pracowniczych programów emerytalnych oferują produkt ubezpieczeniowo-inwestycyjny (grupowe ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym). W ramach tego produktu co najmniej 85% wpłacanej składki musi stanowić część inwestycyjna.
Wypłata świadczenia z pracowniczego programu emerytalnego, na wniosek uczestnika, może nastąpić już po ukończeniu przez niego 60 lat, lub po uzyskaniu wcześniejszych uprawnień emerytalnych. Po ukończeniu 70. roku życia wypłata taka jest automatyczna, chyba że uczestnik jest nadal zatrudniony u pracodawcy prowadzącego program. W takiej sytuacji wypłata następuje po zakończeniu stosunku pracy.
W takim przypadku nastąpi wypłata środków zgromadzonych na rachunku uczestnika na rzecz wskazanej przez niego osoby (lub osób) lub na rzecz spadkobierców, jeżeli nie zostaną wyznaczone osoby uposażone.
W przypadku zmiany pracodawcy, uczestnik programu ma możliwość pozostawienia środków w programie do czasu, aż uzyska uprawnienia do ich wypłaty. W tym okresie środki są inwestowane na takich samych zasadach jak składki innych uczestników programu. Uczestnik może też przetransferować oszczędności do programu realizowanego przez nowego pracodawcę (o ile nowy pracodawca oferuje taki program) lub też przenieść środki na indywidualne konto emerytalne, gdzie także będą zarządzane, aż do czasu uzyskania przez tę osobę uprawnień do ich wypłaty
Program może zostać zlikwidowany jedynie w przypadkach wymienionych przez ustawę o pracowniczych programach emerytalnych, do których należą m.in.: likwidacja oraz upadłość pracodawcy, zawarcie z pracownikami porozumienia w sprawie rozwiązania umowy zakładowej, jednostronne wypowiedzenie umowy zakładowej przez pracodawcę, przy czym w tym przypadku pracodawcę obowiązuje roczny okres wypowiedzenia umowy.
Ustawodawca przewidział możliwość czasowego zawieszenia zobowiązań finansowych pracodawcy wynikających z realizacji programu w przypadku, gdy jego sytuacja finansowa ulegnie przejściowemu pogorszeniu. W takiej sytuacji nie jest konieczna likwidacja programu, bowiem pracodawca ma możliwość czasowego ograniczenia bądź zawieszenia odprowadzania składek podstawowych w programie. Okres takiego zawieszenia może wynosić nawet 6 miesięcy w roku, a po uzyskaniu zgody reprezentacji pracowników czas ten można jeszcze znacznie wydłużyć (w okresie 4 lat – do maksymalnie 24 miesięcy).
Związki zawodowe, a w zakładach pracy, w których nie działają związki zawodowe – reprezentacje pracowników mogą przede wszystkim wystąpić do pracodawcy z inicjatywą utworzenia przez niego pracowniczego programu emerytalnego. W przypadku, gdy zapadnie decyzja o powstaniu programu, przedstawiciele pracowników uczestniczą w wyborze instytucji, do której odprowadzane będą składki i ustalaniu warunków programu. W okresie jego funkcjonowania nadal współdecydują o wszelkich zmianach, jakie w programie zachodzą.
Chcąc przekonać pracodawcę do pomysłu utworzenia przez niego pracowniczego programu emerytalnego powinniśmy zwrócić uwagę na możliwość odliczenia przez niego składek odprowadzanych do PPE od podstawy wymiaru składek na ZUS oraz możliwość zaliczenia wydatków poniesionych na realizację PPE do kosztów uzyskania przychodu. Założenie PPE ma także aspekt wizerunkowy, wyróżnia pracodawcę spośród innych podmiotów, podnosi atrakcyjność zatrudnienia, może być czynnikiem decydującym o podjęciu zatrudnienia akurat w tej firmie przez nowych, wykwalifikowanych pracowników oraz zapewnia stabilizację kadry.
Nad prawidłową działalnością pracowniczych programów emerytalnych zarówno ze strony pracodawców, jak i podmiotów finansowych, do których wpływają składki czuwa Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Wszelkie pytania i zastrzeżenia związane z działalnością PPE można zgłaszać do Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (UKNF).
Generalnie IKE oraz IKZE to sposoby powiększenia naszej emerytury, funkcjonujące w ramach III filara. Decyzję o uczestnictwie w tych systemach podejmujemy samodzielnie i do nas należy też wygospodarowanie środków na ten cel. W sensie formalnym zaś IKE/IKZE, to konto emerytalne (rachunek, rejestr), założone na nasze imię przez instytucję finansową, do której zdecydowaliśmy się odprowadzać składki.
Konto emerytalne może założyć każdy, kto ukończył 16. rok życia. IKE/IKZE nie ma związku z naszym zatrudnieniem, dlatego otwierając konto, a potem wpłacając na nie środki, nie musimy przedstawiać dokumentu potwierdzającego nasze zatrudnienie, ani też określać pochodzenia naszych oszczędności.
IKE/IKZE może zostać objęta również osoba młodsza, która nie ukończyła 16 lat, pod warunkiem, że w tym roku, w którym dokonała wpłaty, była zatrudniona na podstawie umowy o pracę i z tej pracy uzyskała wynagrodzenie.
Każdy z nas może posiadać tylko jedno IKE i tylko jedno IKZE. Wynika to z tego, że wartość rocznych wpłat odprowadzanych na tego rodzaju konta jest limitowana. W przypadku posiadania kilku kont, kontrola przestrzegania limitu byłaby trudniejsza.
Każdy z nas może posiadać zarówno IKE, jak i IKZE.
Nie jest możliwe założenie wspólnego, „małżeńskiego” indywidualnego konta emerytalnego ani indywidualnego konta zabezpieczenia emerytalnego. Na IKE/IKZE środki może gromadzić wyłącznie jeden oszczędzający. Tym samym, małżonkom przysługują dwa odrębne konta, przeznaczone do gromadzenia środków każdego z nich oddzielnie.
Możliwość gromadzenia oszczędności wpłacanych poprzez indywidualne konta emerytalne oraz indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego mają następujące podmioty:
- fundusze inwestycyjne
- dobrowolne fundusze emerytalne
- podmioty prowadzące działalność maklerską (domy maklerskie i banki prowadzące działalność maklerską)
- zakłady ubezpieczeń
- banki
Nie oznacza to jednakże, iż każda z powyższych instytucji działających na rynku, taki produkt ma w swojej ofercie. Dlatego też zawsze warto upewnić się, czy w wybranym przez nas podmiocie, IKE/IKZE będzie można założyć.
Każdy z nas ma inne preferencje dotyczące sposobu zarządzania naszymi oszczędnościami. Niektórzy są skłonni zaakceptować wyższy poziom ryzyka, licząc na ponadprzeciętne zyski, inni nie powierzyliby swoich oszczędności nikomu, poza bankiem, jeszcze inni wolą samodzielnie inwestować odkładane kwoty. Te wszystkie preferencje i oczekiwania należy uwzględnić, podejmując decyzję o wyborze konkretnej formy IKE czy IKZE.
Po podjęciu decyzji co do formy IKE/IKZE (fundusz, bank, zakład ubezpieczeń, podmiot prowadzący działalność maklerską) oraz wyborze konkretnego podmiotu, należy zawrzeć z wybraną przez nas instytucją pisemną umowę o prowadzenie IKE/IKZE. Przed zawarciem umowy będziemy też zobowiązani do złożenia oświadczenia o nieposiadaniu drugiego indywidualnego konta emerytalnego, względnie drugiego indywidualnego konta zabezpieczenia emerytalnego. Na dowód zawarcia umowy, instytucja finansowa wydaje oszczędzającemu potwierdzenie zawarcia umowy o prowadzenie IKE/potwierdzenie zawarcia umowy o prowadzenie IKZE.
Decydując się na odkładanie oszczędności w ramach konta emerytalnego musimy po pierwsze, dokonać wyboru typu instytucji, do której będą one wpływały, a następnie podpisać umowę z konkretnym podmiotem oferującym swoje usługi w ramach wybranej przez nas wcześniej formy. W przypadku, gdy zmienimy swoją pierwotną decyzję, mamy możliwość rozwiązania dotychczasowej umowy, zawarcia umowy z nowym podmiotem oraz przetransferowania zgromadzonych do tej pory środków do kolejnej instytucji. Czynności te możemy podejmować wielokrotnie, ich liczba nie jest limitowana.
Podstawowe informacje o zasadach dokonywania oszczędności na IKE czy IKZE, warunkach finansowych, na jakich zarządzane są środki oraz sposobie dysponowania tymi środkami określa umowa o prowadzenie IKE/umowa o prowadzenie IKZE. Bardziej szczegółowych informacji dostarczają nam też dodatkowe dokumenty, które będą uzależnione od rodzaju instytucji, do której zdecydowaliśmy się wpłacać składki. W przypadku:
- funduszu inwestycyjnego będzie to statut funduszu inwestycyjnego
- dobrowolnego funduszu emerytalnego – statut dobrowolnego funduszu emerytalnego, podmiotu prowadzącego działalność maklerską – regulamin prowadzenia rachunku papierów wartościowych i rachunku pieniężnego
- zakładu ubezpieczeń będą to ogólne warunki ubezpieczenia oraz regulaminy ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych
- w przypadku banku – umowa rachunku bankowego
Wpłaty dokonywane na indywidualne konta emerytalne są limitowane. Ich wysokość odpowiada 3-krotności przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok. Kwotę limitu corocznie ogłasza minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. W roku 2024 limit ten został ustalony na 23 472 zł.
Wysokość wpłat dokonywanych na indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego także jest limitowana. Kwotę limitu corocznie ogłasza minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Ich wysokość odpowiada w zależoności, czy pracujemy na etacie czy prowadzimy pozarolniczą działanlność gospodarczą.
- - dla osób na etacie: 1,2-krotności przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok. W 2024 roku limit wynosi: 9 388,80 zł.
- - dla osób prowadzących działalność gospodarczą: 1,2-krotności przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok. W 2024 roku limit wynosi: 14 083,20 zł.
Poza ograniczeniami dotyczącymi maksymalnej wysokości wpłat nie istnieją żadne inne wymogi np. określające częstotliwość wnoszenia środków czy poziom minimalnej wpłaty. Nie istnieje również obowiązek dokonywania corocznych wpłat, więc w sytuacji, gdy w danym roku kalendarzowym nie mamy możliwości wygospodarowania środków na ten cel, nie ponosimy z tego tytułu żadnych negatywnych konsekwencji. Jednakże w kolejnych latach nie mamy także możliwości zwiększenia przysługującego nam limitu o wysokość niewykorzystanych wcześniej wpłat.
Instytucja finansowa, z którą zawieramy umowę o prowadzenie IKE/IKZE ma obowiązek kontrolowania, czy suma przekazanych przez nas środków nie jest wyższa niż obowiązujący w danym roku limit wpłat. Po przekroczeniu limitu, w zależności od uregulowań, jakie zostały zawarte w umowie o prowadzenie IKE/umowie o prowadzenie IKZE, nadpłacone kwoty są najczęściej zwracane oszczędzającemu bądź też przechowywane w sposób umożliwiający ich uwzględnienie w przyszłorocznym limicie.
Co do zasady, środki wpłacane na IKE są gromadzone z myślą o powiększeniu przyszłej emerytury i w tym właśnie okresie powinny być spożytkowane. Ze względu jednak na podwyższenie w ostatnim czasie ustawowego wieku emerytalnego docelowo do 67 lat zarówno dla kobiet, jak i dla mężczyzn, przy braku zmian dotyczących warunków wypłaty środków z IKE, powstała możliwość skorzystania z tych środków już w okresie okołoemerytalnym. Warunkiem wypłaty jest bowiem osiągnięcie wieku 60 lat, przy równoczesnym spełnieniu wymogu dokonywaniu wpłat na IKE w pięciu dowolnych latach kalendarzowych. O wypłatę może też ubiegać się osoba, która osiągnęła wiek 60 lat oraz przynajmniej połowę zgromadzonych na IKE środków wniosła na 5 lat przed złożeniem wniosku o wypłatę. Powyższe warunki odnoszą się również do osoby, która ukończyła 55 lat i uzyskała uprawnienia emerytalne.
Środki zgromadzone na IKZE mogą być wypłacone po ukończeniu przez oszczędzającego 65. roku życia. Drugim warunkiem koniecznym uprawniającym nas do dokonania wypłaty jest legitymowanie się wpłatami w pięciu dowolnych latach kalendarzowych naszego oszczędzania na IKZE.
Uczestnicząc w systemie indywidualnych kont emerytalnych/indywidualnych kont zabezpieczenia emerytalnego mamy możliwość zadecydowania, komu mają być przekazane środki tam zgromadzone w przypadku naszej śmierci. Oszczędzający ma w tym zakresie pełną swobodę, może wskazać jedną lub kilka osób, przy czym osoby te mogą pochodzić z rodziny lub spoza niej. Dopiero w przypadku niewskazania w umowie o prowadzenie IKE/umowie o prowadzenie IKZE osób uprawnionych do otrzymania wypłaty, środki zgormadzone na koncie emerytalnym przypadną spadkobiercom oszczędzającego.
Wypłata środków zgromadzonych na indywidualnym koncie emerytalnym/indywidualnym koncie zabezpieczenia emerytalnego następuje po spieniężeniu aktywów, jakie były nabywane za wpłacane przez nas w okresie oszczędzania kwoty (za wyjątkiem sytuacji, w której IKE/IKZE ma formę lokaty terminowej w banku). Wypłata może być dokonana zarówno jako jednorazowa, jak i przybrać formę rat, których częstotliwość może określić sam oszczędzający (raty miesięczne, półroczne, roczne etc.). Dodatkowo w przypadku IKZE, określony został minimalny okres, w jakim raty będą wypłacane. Jest to co najmniej 10 lat, chyba że oszczędzanie trwało krócej niż 10 lat. W takim przypadku raty mogą być wypłacane przez tyle lat, ile lat oszczędzaliśmy. Dokonanie wypłaty jest równoznaczne z zakończeniem oszczędzania w ramach IKE/IKZE, tzn. nie ma możliwości jednoczesnego kontynuowania gromadzenia i wypłaty środków.
Umowa o prowadzenie IKE/IKZE może zostać wypowiedziana na zasadach w niej określonych. Jeżeli równocześnie nie zawrzemy umowy z nową instytucją prowadzącą IKE bądź IKZE oraz nie spełniamy warunków do wypłaty, takie wypowiedzenie będzie równoznaczne z wycofaniem się z systemu IKE/IKZE. W takiej sytuacji, z uwagi na niedotrzymanie warunków, na jakich zdecydowaliśmy się oszczędzać, ze zwracanych nam środków będą potrącone kwoty ulg i przywilejów finansowych, z jakimi wiąże się oszczędzanie w ramach IKE/IKZE. Po pierwsze, od zysków kapitałowych wypracowanych w okresie oszczędzania przez instytucję finansową potrącony zostanie podatek. Po drugie, jeżeli na IKE znajdują się również środki przetransferowane z pracowniczego programu emerytalnego, od tych środków odliczona zostanie równowartość 30% sumy wpłaconych składek do PPE i tak obliczone kwoty przekazane zostaną na konto ubezpieczonego prowadzone przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, czyli do I filara. W przypadku IKZE zaś, od kwot podlegających zwrotowi będziemy zobowiązani do zapłacenia podatku według obowiązującej skali podatkowej.
Osoba posiadająca IKE ma możliwość wycofania części zgromadzonego kapitału i przeznaczenia go na dowolny cel. Środki te nie są więc zablokowane przez cały okres oszczędzania i istnieje możliwość skorzystania z nich w razie potrzeby. Jednakże, tak jak w przypadku innego rodzaju lokat czy inwestycji dokonywanych poza IKE, przy wycofywaniu środków będziemy musieli zapłacić 19% podatek od zysków kapitałowych, które powstały w okresie oszczędzania. Należy też zaznaczyć, że tego rodzaju częściowy zwrot może dotyczyć jedynie kwot wpłacanych na IKE, nie zaś np. przeniesionych z innych form oszczędzania na cele emerytalne, np. z PPE czy IKZE.
W przeciwieństwie do IKE, nie mamy możliwości dokonania częściowego zwrotu z IKZE. Jeśli sytuacja życiowa zmusi nas do wycofania środków zgromadzonych na IKZE przed osiągnięciem uprawnień emerytalnych, możemy dokonać tylko zwrotu całości zgromadzonych na koncie środków.
Oszczędzając w systemie indywidualnych kont emerytalnych/indywidualnych kont zabezpieczenia emerytalnego nie jesteśmy na stałe związani z jedną instytucją, do której odprowadzamy składki. Chcąc zmienić pierwotny wybór, przy jednoczesnym kontynuowaniu oszczędzania w ramach IKE/ IKZE, możemy rozwiązać umowę z dotychczasowym zarządzającym, zawrzeć umowę z nowym podmiotem i przenieść zgromadzone na IKE/IKZE środki między tymi instytucjami. Możliwa jest też zmiana reżimu, w obrębie którego gromadzimy oszczędności emerytalne. Załóżmy, że osoba posiadająca indywidualne konto emerytalne przystępuje do pracowniczego programu emerytalnego, realizowanego w zakładzie pracy, w którym jest ona zatrudniona. W tej sytuacji można zdecydować o połączeniu oszczędności gromadzonych w tych systemach i przeniesieniu środków zgromadzonych na IKE do programu. Jedynie gromadzenie oszczędności w IKZE nie daje możliwości ich przeniesienia do IKE bądź do PPE. Środki zgromadzone na IKE mogą także zostać przeniesione – po śmierci osoby, na rzecz której rachunek ten był prowadzony – na IKE osoby uprawnionej do odbioru tych środków albo na jej rachunek prowadzony w ramach pracowniczego programu emerytalnego. W przypadku IKZE, oszczędności te mogą trafić na IKZE osoby uprawnionej.
Nadzór nad prowadzeniem indywidualnych kont emerytalnych oraz indywidualnych kont zabezpieczenia emerytalnego przez instytucje finansowe sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego. Ponadto bezpieczeństwo środków tam zgromadzonych gwarantują także sektorowe regulacje prawne, właściwe dla każdego z rodzajów instytucji, w których można gromadzić kapitał emerytalny.